ديوار نوشته ها
و
بازنمابی از واقعيت هاي اجتماعي
چكيده
مقاله به صورتي فشرده به مباحث گوناگوني چون تاريخچه ديوار
نوشته، بررسي پيشينه تحقيق ، انواع ديوار نوشته ، تحليل ثبت
تجربه با دوربين ، نتيجه گيري ميپردازد.
ديوار نوشته ها يا گرافيتو (
graffitto) كه در اماكن مختلف وجود
دارد از جمله پديده هايي اجتماعي است كه ميتواند مورد
بررسي هاي مختلف قرار گيرد و ابعاد آن تبيين شود چرا كه
ديوار نوشته ها بيان دل مشغولي ها و انديشه مردم هر جامعه
است كه تمايل به ابراز و اظهار خود دارند و با تحليل اين موارد
مي توان به دغدغه هاي اصلي و شرايط حاكم بر جامعه دست
يافت.
واژگان كليدي:
گرافيتي، دگر انديشي اظهاري، كاركرد رسانه اي،
انتقال پيام، تحليل تجربه با دوربين.
مقدمه
دديوار نوشت ها يا گرافيتو كه در اماكن مختلف وجود دارد (روي
صندلي ها، روي ديوارها، و يا حتي درب دستشويي و يا غيره) را
ميتوان يك مسئله تحقيقي محسوب کرد.
ديوار نوشتها از حيث مكان ، فرم و محتوي و مخاطبان اين ديوار
نوشتها با هم تفاوت دارند. در ابعاد مورد شناخت ديوارنويسي
دو وجه تابو بودن و ابراز فرديت چه از نوع تخليه فردي و چه از
نوع ابراز نارضايتي از شرايط اجتماعي مورد تامل است .
گرافیتوها عموما يك رسانه هستند براي برقراري ارتباط اجتماعي
و يك نوع ارتباط اجتماعي خاص و از سويي مقاومت در مقابل
گفتمان هاي رسمي مي باشند.
تاريخچه ديوار نوشته ها
درباره گرافيتي اگر بخواهيم كمي به گذشته برگرديم و آغاز آن را
ريشه يابي كنيم به نتايج جالبي خواهيم رسيد. شروع آن به
كنده كاري بر ديوار غارها برميگردد. اصلا واژه گرافيتي از گرافيتو
در لاتين گرفته شده است و اثر گذاري به وسيله كندن معنا
ميدهد. از آن جا كه ديوار نگاران به خلق آثار سياه و درون گرايانه
ميپرداختند اين هنر عملي زشت و نابهنجار دانسته شد.
ديوار نويسي براي انسان شهري بيش از آن كه يك وسيله براي
انتقال عقايد و افكار و حتي تخليه رواني باشد، يك عادت است.
عادتي كه ميراث پدران و اجداد ماست، چه انسان از همان
دوران غار نشيني با استفاده از خون حيوانات و شيره گياهان
نيات و قصه ها و حكايت خود را روي ديوارهاي غار ثبت ميكرد و
با كشف آتش و آهن و اختراع كاغذ و قلم و دستگاه چاپ و
روزنامه و كتاب و راديو و تلويزيون و حتي اينترنت، اين عادت را
هرگز واننهاد.
براي اثبات اين مدعا كافي است به علاقه و سماجت كودكان
براي قلم به دست گرفتن و بر ديوار خانه و كوچه و خيابان طرح
زدن دقت كنيم.
با اين همه ديوار نوشته ها در دوران تمدن مدرن و امروزي در
تمام دنيا هم چنان به عنوان يك رسانه كاركرد خود را حفظ كرده
اند و هم چنان ديوارها بهانه و زمينه اي هستند براي طرح افكار
و انديشه ها و احساسات آدميان.
بررسي پيشينه تحقيق
اولين تحقيق جدي درباره ديوار نوشته ها توسط گروهي از
دانشجويان دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي دانشگاه تهران، در
نيمه دوم سال 1357، به سرپرستي مهدي محسنيان راد انجام
شد و تيم تحت سرپرستي او از اوايل آذر 1357 تا اواسط بهمن
همين سال ديوار نوشته هاي 40 كيلومتر از خيابان هاي اصلي
تهران را بررسي كردند . نتيجه كار مطالعاتي اين گروه شگفت آور
بود . آنها توانسته بودند مشخصات كامل 1077 ديوار نوشته را
ثبت و استخراج و تحليل كنند. بنا بر همين تحقيق جامع و كامل
از تابستان 1357 ديوار شهرها و حتي روستاهاي ايران نقش
وسايل ارتباط جمعي سنتي را ايفا كرد و هزاران شعار با قلم مو،
رنگ ، اسپري، ماژيك، گچ ، ذغال، مداد، خودكار و حتي خون بر
آن ها نقش بست.
حال سوال اين است كه چرا با وجود روزنامه و تلويزيون و راديو و
وسايل ارتباط جمعي انقلابيون اقدام به چنين كاري ميكردند و از
ديوار به عنوان يك رسانه استفاده ميكردند؟ جواب را ميتوان با
استفاده از مقدمه تحقيق گروه دكتر محسنيان راد پيدا كرد.
«مردم به وسيله ارتباط جمعي مدرن براي رسيدن به قصد و
نيت خود، دسترسي نداشتند.»
در ايران استفاده از ديوارها براي پيام دهي به صورت «پرده
داري» ريشه كهن دارد. در اين باره دكتر محسنيان راد ميگويد
«در تاريخ معاصر نگارش شعار بر ديوارها ”نه شعارها و جمله
هاي تبليغاتي براي فروش كالا” در سال هايي چون 1332 و
1342 صورت گرفت ولي هيچ وقت چون سال 1357 ديوارها اين
چنين انبوه از نوشته نبود.
انواع ديوار نوشته ها
در بيان سنت روشنفكري دگرانديشي به 2 نوع دگر انديشي
اظهاري و سمبليك ميتوان اشاره داشت. دگرانديشي سمبليك
مانند انواع پوششي كه افراد براي خود انتخاب ميكنند و يا
اصطلاحا تيپ زدن افراد كه نمايانگر عقايد و طرز تفكر آن هاست
. در كنار آن در بيان دگرانديشي اظهاري از سنت ديوار نويسي
ميتوان نام برد. ديوار نويسي را به 2 بخش ديوار نويسي از بالا و
ديوار نويسي از پايين ميتوان تقسيم كرد.
ديوار نويسي از بالا مانند تمامي نقاشي ها و نوشته هايي كه
دولت بر ديوارهاي شهر حك ميكند مانند تصاوير و سخنان شهدا
و يا شعارهاي مذهبي و ... و يا نوشته هاي تبليغاتي شركتها
كه سالانه ميليون ها دلار پول بابت اين ديوار نويسي ها هزينه
ميكنند.
اما ديوار نويسي از پايين كه به صورت نيمه رسمي و توسط توده
مردم انجام ميشود را ميتوان به 2 بخش تقسيم كرد:
1ـ گرافيتي
2ـ نوشته هاي سردستي و يادگاريهاي روي ديوار
گرافيتي يا نقاشي ديواري به آن دسته از ديوار نوشته ها يا
نقاشي هايي گفته ميشود كه با انگيزه مشخصي روي در و
ديوار شهرها و اماكن عمومي كشيده ميشود. گرافيتي مختص
سن يا طبقه فرهنگي و اقتصادي خاصي نيست.
گرافيتي براساس تفاوت دلايل وجودي و نيز امكانات ارتباطي كه
ايجاد ميكند به 2 نوع عمده تقسيم ميشود:
1ـ گرافيتي هاي نوشتاري ـ دست خط
2ـ گرافيتي هاي نمايشي ـ نقاشي ديواري
نوشتاري
گرافيتي هاي نوشتاري به سبك هاي گوناگوني تقسيم شده اند:
الف ـ تگ: امضايي به سبك خاص ، كه معمولا در اماكن عمومي
و روي انواع سطوح به شكلي سريع نقاشي ميشود.
ب ـ تروآپ: طرحي از يك نام يا چند حرف كه خط محيطي آن با
يك رنگ و داخل آن به شدت و شتاب با رنگي ديگر پر ميشود.
ج ـ اثر: كاري تمام رنگي كه طي دفعات متعدد و با برنامه ريزي
دقيق انجام گرفته باشد.
د ـ پنل: اثري كه روي ديواره هاي بيروني قطار يا كناره اتوبانها
كشيده ميشود.
مواد كار اين هنرمندان معمولا عبارتند از قلم موهاي رنگ روغن.
گرافيتي هاي نمايشي يا نقاشي ديواري
يكي از مهم ترين و به ياد ماندني ترين رشته هاي ارزش اين هنر
در نقاشي ديواري، انقلاب مكزيك و آثار سه بزرگ «ديگو ريورا»،
« خوزه كلمنته اروسكو» و « ديويد آلفرو سيكوئروس» به چشم
ميخورد.
كساني كه اثر گرافيتي از خود به جا ميگذارند براي كار خود دلايل
متفاوتي دارند و يكي از مهم ترين اين اهداف بيان تاثيري است
كه زندگي شهري در آنان به وجود آورده است.
نويسندگان و محققيني كه به موضوع گرافيتي پرداخته اند به اين
گفته «شري كاوان» كه ميل به اثر گذاري (ثبت نشان) در محيط
هاي اجتماعي به دوران كهن زندگي انسان باز ميگردد تاكيد
بسيار دارند.
بي شك اين نوع برخورد را جز به عنوان يك انتظار و تلاش براي
برقراري با جامعه نميتوان دانست.
در ايران اولين كسي كه كارش
در اين زمينه ثبت شده ظاهرا
مربوط به سال 1999 است و با نام اسنس ESCNCE . قبل از آن
نقاشي ديواري انقلابي و جنگ تحميلي هستند كه بعضي از
آنها با گرافيتي هم خواني دارند. اما اتفاقات جديد اين موضوع از
سال 2003 شروع شد. امروزه اگر از شهرك هاي غرب تهران يا
حتي چهارراه ولي عصر و شهرك آپادانا و اكباتان و اطراف درب
محل خانه فرهنگ صبا رد شويم حتما ديوار نوشته هايي با
امضاي «تنها» يا Alone به چشم ميخورد كه اين شخص تنها
هنرمند زيرزميني گرافيتي در تهران است و اولين كارهاي خود را
از دانشكده اش در سال 1382 شروع كرده است.
اما ديوار نويسي نيمه رسمي از نوع دوم را ميتوان از نظر پيام
رساني به دسته هاي زير تفكيك نمود:
ـ خبر
ـ اطلاعيه
ـ تفسير
ـ نوشته هاي ادبي
ـ طنز
ـ شعر
ـ شعار
ـ پيام هاي عاشقانه
ـ تهديد
در ميان كاركردهاي گوناگوني كه ديوارنويسي در دوره معاصر
ايران داشته، اين روزها بيشتر مطالبي كه بر ديوار نوشته
ميشوند كاركرد شعاري، شعري، پيام هاي عاشقانه، تهديد و
طنز دارند. البته اين تقسيم بندي در نقاط مختلف شهر شدت و
ضعف دارند و بسته به منطقه ، محل و محدوده اي كه ديوار
نوشته ها به چشم ميخورند قابل تفكيك اند.
تحليل ثبت تجربه با دوربين
دوربين به عنوان ابزاري ساده كه كار با آن نيازمند مهارت پيچيده
اي نيست ميتواند در بازنمايي واقعيتهاي اجتماعي فارغ از جهت
گيري فردي ، عينيت ها را تبيين كند.
نتيجه 30 قطعه عكسي كه با دوربين عكاسي از مناطق مختلف
كرج گرفته شد به شرح زير است:
ديوار نوشته ها از لحاظ مكاني شامل ديوارهاي فرسوده شهر
ميباشد. يعني در گرفتن عكس از ديوار نوشت ها موردي يافت
نشد كه نوشته ها بر روي ديوار بنايي جديد باشد و تمامي
نوشته ها بر روي ديوارهاي كهنه ساختمان هاي قديمي يا
مناطقي فرسوده از شهر بود. البته به طور كلي مشهود بود كه
بسياري از ديوار نوشتها توسط مامورين شهرداري پاك گرديده و
بسياري از ديوارها به طور بسيار تميزي رنگ شده و اعلان
شهرداري مبني بر پيگرد قانوني كساني كه نوشته اي بر روي
ديوار حك كنند به چشم ميخورد . بنابراين بيشتر ديوار نوشت
هايي كه عكس گرفته شده در مناطقي بود كه دنج و خلوت بوده
و هنوز شهرداري به اين مناطق برخورد نكرده بود.
از لحاظ شكل و فرم اين ديوار نوشتها عموما به صورت خط و با
ماژيك و اسپري ديده ميشد و بيشتر حالت نوشته هاي
سردستي و يادگاري داشت تا اينكه مخاطبان خاصي داشته
باشد و اگرچه اين نوشته ها در زمان غيبت نويسنده عكس گرفته
شده بود اما اين طور به نظر مي آمد كه عموم نويسندگان (از
لحاظ تحليل محتوايي) بايد مردان باشند و در سنين نوجواني و
جواني(عموما نام اعضاي يك گروه و يا يك محله در كنار هم
نوشته شده بود).
از لحاظ محتوايي به چند دسته تقسيم ميشوند:
ـ نام نويسي
ـ تهديد(و يا اصطلاحا روي كم كني) و ناسزا
ـ نوشته هايي فاقد محتوايي خاص
ـ شعاري
ـ عاشقانه
نام نويسي كه شامل 45% عكس هاي گرفته شده ميشد
شامل نوشتن اسم فردي و يا افرادي (تماما مذكر) بر روي ديوار
بود. اين نام نويسي شامل بيشترين قسمت عكسهاي گرفته
شده چه در مناطق پايين و چه در مناطق بالاي شهر بود. نكته
اي كه به چشم ميخورد اين كه افرادي كه نامشان در مناطق
بالاي شهر نوشته شده بود تنها نام افراد بدون القاب خاصي بود
مانند ميلاد، وحيد جون، اميد و ...، ولي نام هايي كه در مناطق
پايين شهر نوشته شده بود عموما با القاب خاصي به كار رفته
بود مانند شهرام چلله، رضا بل بل، آرش چاقال و ... .
نوشته هايي با محتواي تهديد و ناسزا (20%) بيشتر به مناطق
پايين تعلق داشت و ناسزاهايي با خشونت بيشتر بود مانند
خفاش، انگل كثيف و ... و در مناطق بالاتر خشونت كمتري ديده
ميشد مانند ايوب كرده لاشي.
ديوار نوشت هايي فاقد محتواي خاص (20%) به هر دو منطقه
بالا و پايين به يك ميزان تعلق داشت مانند تپل و اروف ـ عزت آباد
و ... .
ديوار نوشت هايي با محتواي شعاري (10%) تماما به مناطق
بالاي شهر متعلق بود و داراي پيام هايي چون آزادي و عشق به
وطن و ... بود.
نتیجه گیری
اين سوال را ميتوان پرسيد «چرا علي رغم رشد و گسترش
نامحدود وسايل ارتباط جمعي و به ويژه اينترنت ديوار نوشته ها
هم چنان به حيات خود ادامه ميدهند؟» ميتوان با تغييراتي در
سخن دكتر محسنيان راد به جواب سوال خود برسيم «ديوار
نويسها به وسايل ارتباط جمعي براي بيان قصد و نيت خود ،
دسترسي ندارند» با اين تفاوت كه اگر ديوار نوشته هاي آن
روزگار كاركرد و ماهيت سياسي داشتند، ديوار نوشته هاي
روزگار ما بيشتر كاركرد و ماهيت شخصي و خصوصي دارند.
ديوار نوشته هاي امروزي غالبا پيام هايي بي محتوا هستند كه
سرگرداني نويسندگان خود را ميرسانند تا پيام هاي نغز و
شيوايي كه خواننده را به تامل وادارد.
از آن جايي كه در بيشتر مناطق شهر ديوار نوشتهايي با درج نام
هاي اشخاص بيشترين گروه ديوار نوشتها را شامل ميشود
بررسي اين مطلب كه افراد عموما با چه انگيزه و به چه دليلي
نام خود را بر ديوارها حك ميكنند ضروري به نظر مي آيد . آيا
نوشتن نام افراد بر روي ديوار صرفا وسيله اي براي يادگاري
نوشتن است؟ و يا اينكه اگر سخن مارسل موس را كه «همه
چيز به همه چيز ربط دارد» را وجهه نظر خود قرار دهيم چه نتيجه
اي ميتوانيم بگيريم؟
در پايان ذكر اين نكته با اهميت به نظر ميرسد كه اگر نگارگري
هاي نقوش صخره اي تيمره در اين مرز و بوم اهدافي چون
افزايش و زايش شكار، يا افزايش جرات و جسارت در مقابله با
جانوران درنده داشته و نمايانگر نگراني مردم از چگونگي بدست
آوردن غذاي كافي در دوره شكار حيوانات بوده، ديوار نوشتهاي
امروز كه ديگر شكل نگارگري ندارند و در دوره و عصر ارتباطات و
رسانه هاي جمعي حك ميشوند نمايانگر چه چيز ميتوانند
باشند؟
ماخذ
ـ فرهادي ، مرتضي، گمانه ها و چون و چراهايي بر ديدگري هاي
نقوش صخره اي تيمره، فصلنامه علوم اجتماعي شماره 9.
ـ فاضلي ، نعمت الله ، انسان شناسي فرهنگي، جزوه درسي،
1386.
ـ صدري، احمد، سخنراني درباره سنت روشنفكري دگرانديشي
، دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي، آذر 1386.
مقالات برگرفته از اينترنت:
ـ جندقيان ، شهره، تنها هنرمند گرافيتي در تهران،
www.radiozamaaneh.com
ـ گذشته گرافيتي،
hamshahrionline.ir
ـ كارن ، رشاد، گرافيتي چيست؟
www.kolahstudio.com
ـ جلالي فراهاني ، احمد، ديوار نوشته ها، شوراي گسترش زبان
فارسي،
www.persian-language.org
+ نوشته شده توسط مرضیه قزوینی در سه شنبه دوم بهمن 1386 و ساعت
3:16 |